1-тарау. Жалпы ережелер

1. Осы Кәсіптік тәуекелдерді басқару қағидалары (бұдан әрі - Қағидалар) кәсіптік тәуекелдерді идентификациялау және бағалау, түзетуші шаралары, кәсіптік тәуекелді бақылау және мониторингілеуді қамтитын кәсіптік тәуекелдерді басқару тәртібін айқындайды.

2. Осы Қағидаларда мынадай ұғымдар пайдаланылады:

1) еңбекті қорғауды басқару жүйесі (бұдан әрі - ЕҚБЖ) – еңбекті қорғау жөніндегі саясатты іске асыру, еңбек қауіпсіздігі талаптарын орындау, кәсіптік тәуекелдерді басқару жөніндегі өзара байланысты іс-шаралар кешені;

2) жұмыс орны – жұмыскердің еңбек қызметі процесінде еңбек міндеттерін орындауы кезінде оның тұрақты немесе уақытша болатын орны;

3) кәсіптік тәуекел (бұдан әрі - КТ) – еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жұмыскердің еңбекке қабілеттілігінен айырылу (не қайтыс болу) тәуекелі;

4) кәсіптік тәуекелді бағалау (бұдан әрі - КТБағ) – ұйымдағы тәуекелдерді сәйкестендіру туралы ақпаратты талдау және науқастану мен өндірістік жарақаттану, ұжымдық және жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілу туралы статистикалық деректер негізінде кәсіптік тәуекел дәрежесін айқындау;

5) кәсіптік тәуекелдерді басқару (бұдан әрі - КТБасқ) – кәсіптік тәуекелдерді сәйкестендіруді және бағалауды, түзету шараларын, кәсіптік тәуекелді бақылауды және оның мониторингін қамтитын, еңбекті қорғауды басқару жүйесінің құрамдас бөлігі;

6) өндірістік жабдық – жұмыс, өндіріс үшін қажетті машиналар, механизмдер, құрылғылар, аппараттар, аспаптар және басқа да техникалық құралдар.

2-тарау. Кәсіптік тәуекелдерді басқару тәртібі

3. КТБасқ келесі рәсімдерден тұрады:

КТ-ді идентификациялау;

КТБағ;

түзетуші шаралар;

КТ бақылау және мониторингілеу.

4. КТБасқ рәсімін жүргізу мыналарды қамтиды:

Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 203-бабына сәйкес КТБасқ рәсімдерін жүргізуді ұйымдастыруды еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі өндірістік кеңес жүзеге асырады, ол болмаған жағдайда кәсіпорын басшысы КТ, КТБағ сәйкестендіруді жүргізу, КТБағ нәтижелері бойынша түзету шараларын әзірлеу, бақылау және мониторингтеу және оның мүшелері арасында өкілеттіктер мен міндеттерді бөлу үшін сараптама тобының құрамын айқындайды;

КТБағ жүргізілетін барлық кәсіптер (лауазымдар) немесе кәсіптік топтардың тізбесін ескере отырып, бағалау объектілерін айқындау, КТБағ өткізу кестесін әзірлеу, бағалауды жүргізетін адамдарды тағайындау.

1-параграф. Кәсіптік тәуекелдерді идентификациялау

5. КТ-ді идентификациялау әрбір кәсіп (лауазым) (жұмыс орны) бойынша өндірістік (технологиялық) процестер мен қызмет түрлері бөлігінде өндірістік факторлардың (механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, психофизиологиялық) жұмыскердің ағзасына әсерін ескере отырып еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жұмыскердің еңбек қабілеттілігін жоғалтуына (немесе өліміне) алып келуі мүмкін өндірістік факторларды анықтау үшін жүргізіледі.

6. Жұмыскердің организміне физикалық әсер етудің өндірістік факторларына (Ф) мыналар жатады:

микроклимат (Ф1), оның ішінде:

1) ауа температурасы – Ф1.1;

2) ауа қозғалысының жылдамдығы – Ф1.2;

3) ауаның салыстырмалы ылғалдылығы – Ф1.3;

4) ТНС-индексі – Ф1.4;

5) атмосфералық (барометрлік) қысым – Ф1.5;

6) жылу сәулесі – Ф1.6.

сәулелену (Ф2), оның ішінде:

1) иондамайтын электромагниттік өрістер және сәулелену – Ф2.1;

2) иондаушы сәуле – Ф2.2;

3) инфрақызыл сәуле – Ф2.3;

4) ультракүлгін сәулелер – Ф2.4;

5) лазерлік сәулелену – Ф2.5;

6) рентген сәулесі – Ф2.6.

виброакустикалық факторлар (Ф3), оның ішінде:

1) шу – Ф3.1;

2) діріл (жалпы және жергілікті) – Ф3.2;

3) инфрадыбыс – Ф3.3;

4) ультрадыбыс – Ф3.4.

жарықтандыру (Ф4), оның ішінде:

1) жұмыс аймағының жеткіліксіз жарықтандырылуы – Ф4.1;

2) жарықтың жоғары жарықтығы – Ф4.2.

ауаның аэрозольдық құрамы (Ф5), оның ішінде:

1) жоғары және орташа фиброгенді аэрозольдер – Ф5.1;

2) әлсіз фиброгенді аэрозольдер – Ф5.2.

Жұмыскердің организміне химиялық әсер етудің өндірістік факторларына (Х) мыналар жатады:

1) 1-4 сыныпты зиянды химиялық заттар (Х1);

2) жіті уланудың дамуы үшін қауіпті заттар (қатты бағытталған және тітіркендіретін) (Х2);

3) канцерогендер (Х3);

4) аллергендер (жоғары және орташа қауіпті) (Х4);

5) ісікке қарсы дәрілер, гормондар (Х5);

6) есірткі анальгетиктері (Х6);

7) бейорганикалық заттар (Х7).

Жұмыскердің организміне биологиялық әсер етудің өндірістік факторларына (Б) мыналар жатады:

1) патогенді микроорганизмдер (Б1);

2) микроорганизмдердің басқа түрлері (өсімдіктер мен жануарлар) (Б2).

Жұмыскердің организміне психофизиологиялық әсер етудің өндірістік факторларына (П) мыналар жатады:

1) еңбек процесінің ауырлығы (П1);

2) еңбек процесінің қауырттылығы (П2).

Қауіпті өндірістік факторларға (механикалық әсерге) мыналар жатады:

Жұмыс аймағындағы құлау (М1), оның ішінде:

1) жұмыскердің биіктіктен құлауы – М1.1;

2) жұмыскердің қозғалу кезіндегі құлауы (бір нүктеден екінші нүктеге дейін) – М1.2;

3) жұмыскерге заттардың түсуі, құлауы, опырылуы – М1.3;

4) ғимараттардың, құрылыстардың және олардың элементтерінің құлауы, қирауы - М1.4.

Жол-көлік оқиғасы (М2), оның ішінде:

1) кәсіпорын аумағы бойынша қозғалу кезінде көлік құралының басып кетуі – М2.1;

2) көліктегі авариялар – М2.2.

Өндірістік механизмдердің, машиналардың және жабдық бөліктерінің әсері (М3), оның ішінде:

1) жабдықтардың, механизмдердің, машиналардың қозғалатын және айналатын бөліктерінің әсері ( соққы, қармау, қысу) – М3.1;

2) өткір бұрыштары, жиектері, қабыршақтары және тегіс емес беттері бар өндірістік жабдық конструкциясы элементтерінің әсері, сондай-ақ жұмыскер қозғалған кезде жабдық бетінің жоғары және төмен температурасының әсері – М3.2.

Электр қауіпсіздігі, өрт және жарылыс қауіпсіздігі М.4, оның ішінде:

1) электр тогының соғуы – М4.1;

2) өрт немесе жарылыс қаупі (үйкеліс немесе жоғары қысым) – М4.2.

7. КТ идентификациясы мыналарды қамтиды:

КТБ үшін ақпарат жинау және оны құжаттамалық талдау;

жұмыс орнын техникалық тексеру және визуалды шолудан, жұмыс барысын бақылау және қызметтің жұмыс қауіпсіздігінің талаптарына сәйкестігін анықтаудан, өндірістік орта мен еңбек процесінің барлық сипаттамаларын: жұмыс орнын, өндірістік жабдықтар мен машиналарды, материалдарды, жұмыс технологиясы мен әдістерін зерделеуден;

әрбір кәсіп (лауазым) (жұмыс орны) бойынша өндірістік (технологиялық, бизнес-процестер) процестер мен қызмет түрлері бөлігінде еңбекке қабілеттілігін жоғалтуына (немесе өліміне) алып келетін өндірістік факторлардың тізбесі. Кәсіпорын бойынша кәсіптік тәуекел тізбесін осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес кәсіпорын басшысы бекітеді.

8. КТ сәйкестендіру нәтижелері бойынша, егер орындалатын жұмыстардың сипаты бірдей және еңбек жағдайлары ұқсас кәсіптер (лауазымдар) (жұмыс орындары) болса, КТБ үшін бір кәсіптік топты немесе бір жұмыс орнын таңдауға рұқсат етіледі.

2-параграф. Кәсіптік тәуекелдерді бағалау

9. КТБағ кәсіпорын бойынша кәсіптік тәуекел тізілімінде көрсетілген барлық өндірістік факторларға жатады және осы Қағидаларға 2-қосымшаға сәйкес КТБағ (жеке) хаттамасымен ресімделеді.

10. КТБағ әрбір кәсіп (жұмыс орны) өндірістік (технологиялық) процесстер (технологиялық, бизнес-процестер) және қызмет түрі бөлінісінде жүргізіледі.

11. КТБағ өндірістік (технологиялық) процестер (технологиялық, бизнес-процестер) және ұйым қызметінің түрлері бөлінісінде әрбір кәсіп (жұмыс орны) бойынша еңбек жағдайларын олардың Қазақстан Республикасының еңбекті қорғау саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкестігіне кешенді бағалауды қамтиды және мыналардан тұрады:

1) еңбек жағдайларының зияндылығын (зиянды өндірістік факторлардың әсерін) бағалау;

2) еңбек жағдайларының жарақат алу қаупін бағалау (қауіпті өндірістік факторлардың әсері);

3) өндірістік жабдықтың қауіпсіздігін бағалау;

4) жеке қорғаныш құралдарымен (бұдан әрі – ЖҚҚ) қамтамасыз етілуді бағалау;

5) сырқаттанушылықты бағалау.

12. Еңбек жағдайларының зияндылығын (зиянды өндірістік факторлардың әсерін) бағалау жұмыскердің организміне физикалық, химиялық, биологиялық және психофизиологиялық әсер етудің өндірістік факторлары бойынша жүргізіледі.

Еңбек жағдайларының зияндылығын бағалау "Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің 9-бабының 2) тармақшасына және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 17 ақпандағы № 71 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі туралы ереженің 15-тармағының 113) тармақшасына сәйкес сенімді өлшеу құралдарын пайдалана отырып, зиянды өндірістік факторлардың параметрлерін зертханалық және аспаптық өлшеу және оларды белгіленген нормативтермен салыстыру негізінде жүргізіледі.

Жерасты көмір шахталарында зертханалық және аспаптық өлшеулер жүргізілмейді.

Еңбек жағдайларының зияндылығын бағалауды жұмыс орындарын еңбек жағдайлары бойынша аттестаттау нәтижелерін пайдалана отырып, олар болған кезде және соңғы аттестаттауды өткізу мерзімі 5 (бес) жылдан аспайтын жағдайда жүргізуге рұқсат етіледі.

13. Еңбек жағдайларының жарақат алу қаупін бағалау қауіпті өндірістік факторлар (механикалық әсер ету) бойынша жүргізіледі.

Еңбек жағдайларының жарақат алу қаупін бағалау еңбек процесінің мазмұнын, функционалдық міндеттерін және орындалатын жұмыстардың түрлерін айқындайтын нормативтік құжаттардың талаптарына сәйкес жүргізіледі.

14. Өндірістік жабдықтың қауіпсіздігін бағалау өндірістік жабдық жөніндегі құжаттаманың болуын (пайдалану жөніндегі нұсқаулықтың болуы, пайдалануға берілген күні, пайдалану мерзімі, тексеру актілері) және өндірістік жабдықтың конструкциясына және оның жекелеген бөліктеріне жұмыстарды жүргізу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұжымдық (жеке) қорғау құралдарының болуын кешенді тексеру негізінде оның жұмыс орнында әрбір кәсіп (лауазым) бойынша жүргізіледі.

Өндірістік жабдық бойынша құжаттаманың болуын тексеру (өндірістік жабдықтың қауіпсіздігін құжаттамалық бағалау) құжаттамалық талдау негізінде жүзеге асырылады:

1) техникалық құжаттама (паспорт);

2) пайдалану құжаттамасында пайдалану жөніндегі нұсқаулық және технологиялық регламент (нормативтік құқықтық актілерде талаптар болған кезде);

3) өндірістік жабдыққа қызмет көрсету, жөндеу, тексеру, диагностикалау бойынша құжаттама (нормативтік құқықтық актілерде талаптар болған кезде);

4) өндірістік жабдықтың пайдалануға берілген күнге және техникалық құжаттамада және пайдаланудың қалдық немесе ұзартылған мерзімін растайтын құжатта көзделген мерзімге пайдалану мерзіміне сәйкес келуі;

5) өндірістік жабдық жиынтығына кіретін өлшеу құралдарын тексеру немесе калибрлеу туралы сертификаттарды қамтуға тиіс.

Өндірістік жабдықтың конструкциясына және оның жекелеген бөліктеріне жеке және ұжымдық қорғану құралдарының болуын тексеру (өндірістік жабдықтың қауіпсіздігін көзбен шолып-техникалық бағалау) Өндірістік жабдықтың белгіленген нормативтік-техникалық құжаттамада Өндірістік жабдықты пайдалана отырып жұмыстар жүргізу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін талаптарға сәйкестігін көзбен қарап тексеру және техникалық бақылау негізінде жүзеге асырылады.

15. Жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз (әрі қарай - ЖҚҚ) етілуін бағалау әрбір кәсіп (лауазым) (кәсіптік топтар, жұмыс орны) бойынша ЖҚҚ-ның барлық атаулары бойынша норманы көрсете отырып, ЖҚҚ беруге арналған нормативтік-техникалық құжаттаманың болуына; оларды берудің белгіленген нормаларына сәйкес ЖҚҚ-ның нақты болуына; ЖҚҚ пайдалануға арналған сапа сертификаттарының болуына қойылатын талаптардың орындалуын кешенді тексеру негізінде жүргізіледі.

16. Сырқаттанушылықты бағалау кәсіптің (лауазым), құрылымдық бөлімшенің атауын, жынысын, жасын, АХЖ-10 бойынша ауру кодын (аурулардың халықаралық сыныптамасы), еңбекке уақытша жарамсыздықтың түрін (жарақат немесе ауру), емдеу режимін (амбулаториялық немесе стационарлық), еңбекке жарамсыздық кезеңін және күндердің жалпы санын көрсете отырып, жұмыскерлердің еңбекке уақытша жарамсыздық парақтары бойынша бастапқы еңбекке жарамсыздығы деректер негізінде жүргізіледі.

Бастапқы деректерді есепке алу және жүйелеу үшін осы Қағидалардағы 3-қосымшаға сәйкес нысан бойынша жұмыскерлердің уақытша еңбекке жарамсыздық парақтарын тіркеу Журналын жүргізіледі.

Жұмыскерлердің сырқаттанушылығын бағалау осы мамандық жұмыскерлерінің еңбекке уақытша жарамсыздық парақтарын кешенді талдау негізінде мынадай үш көрсеткіш бойынша жүргізіледі: еңбекке уақытша жарамсыздықтың жиынтық ұзақтығы (еңбекке жарамсыздықтың барлық күндерін жиынтықтау); бір жылдағы жіті респираторлық вирустық инфекциялар жағдайларының саны (осы диагнозбен науқастанудың бар жағдайларын тікелей есептеу); созылмалы аурулардың болуы.

17. Әрбір кәсіп (жұмыс орны) бойынша КТБағ нәтижесі бойынша КТ дәрежесі бірден беске дейін белгіленеді:

1-дәреже – дәреженің есептік мәні 0-ден 1-ге дейін болғанда жол берілетін тәуекел;

2-дәреже – дәреженің есептік мәні 1-ден 2-ге дейін болған кезде төмен тәуекел;

3-дәреже – дәреженің есептік мәні 2-ден 3-ке дейін болған кездегі орташа тәуекел;

4-дәреже – дәреженің есептік мәні 3-тен 4-ке дейін болған кезде жоғары тәуекел;

5-дәреже – 4-тен 5-ке дейінгі дәреженің есептелген мәні кезінде өте жоғары тәуекел.

18. КТ дәрежесінің есептік мәні әрбір кәсіп (лауазым) (кәсіптік топтар, жұмыс орны) бойынша келесі формуламен айқындалады:

мұндағы:

В – еңбек жағдайының зияндылығының көрсеткіші, өндірістік (зиян) факторлардың жұмыскердің еңбек қабілеттілігіне, аталған кәсіптегі (лауазымдағы) (кәсіптік топтағы), оның жұмыс орнына әсерінің ықтималдығын сипаттайды;

Т – еңбек жағдайларының жарақат алу қаупінің көрсеткіші өндірістік (қауіпті) факторлардың осы кәсіп (кәсіптік топ) жұмыскерінің жұмыс орнындағы еңбекке қабілеттілігіне әсер ету ықтималдығын сипаттайды;

ОБ – осы кәсіптің (кәсіптік топтың) жұмыскері өзінің жұмыс орнында еңбек процесінде пайдаланатын өндірістік жабдық қауіпсіздігінің көрсеткіші;

ЖҚҚ – осы кәсіп (лауазым) (кәсіптік топ) жұмыскерінің еңбек процесінде пайдаланылатын ЖҚҚ-мен қамтамасыз етілу көрсеткіші;

З – осы кәсіп (лауазым) (кәсіптік топ) жұмыскерлерінің сырқаттанушылық көрсеткіші.

19. Кәсіптік тәуекелдерді бағалау нәтижелері бойынша кәсіптік тәуекел тізілімін, кәсіптік тәуекелді бағалау жөніндегі хаттамаларды қоса бере отырып, осы Қағидаларға 4-қосымшаға сәйкес есеп қалыптастырылады.

20. КТБағ жүргізу кезеңділігі КТ дәрежесін ескере отырып 5 жылда кемінде бір рет белгіленеді:

1 дәреже (жол берілетін тәуекел) – 5 жылда бір рет;

2 дәреже (төмен тәуекел) – 3 жылда бір рет;

3 дәреже (орташа тәуекел) – 2 жылда бір рет;

4 дәреже (жоғары тәуекел) – жыл сайын;

5 дәреже (өте жоғары тәуекел) – тәуекелді жою бойынша түзету шараларынан кейін.

Жабдықты жаңғырту, реконструкциялау, ауыстыру және технологиялық процестердегі өзгерістер кезінде жұмыс орындарындағы осындай өзгерістерді ескере отырып, жоспардан тыс КТБағ жүргізіледі.

3-параграф. Түзету шаралары

21. Түзету шараларын жүргізу қажеттілігі тәуекел дәрежесіне байланысты анықталады:

1-2 дәреже (рұқсат етілген /төмен тәуекел) – жұмыс берушінің шешімі бойынша түзету шаралары жүргізілуі мүмкін;

3 дәреже (орташа тәуекел) – тәуекел дәрежесі белгіленгеннен кейін бір жыл ішінде тәуекелді төмендету бойынша түзету шаралары жүргізіледі;

4-5 дәреже (жоғары/өте жоғары тәуекел) – тәуекел дәрежесі белгіленгеннен кейін 3 ай ішінде тәуекелді төмендету бойынша түзету шаралары жүргізіледі.

22. Түзету шараларының басымдылығы барлық кәсіптерді (лауазымдарды) (кәсіптік топтарды) КТ дәрежесінің кему тәртібімен ретке келтіру жолымен КТ саралау негізінде айқындалады.

23. Түзету шараларының негізінде тәуекел дәрежесін бағалау аяқталғаннан кейін бір ай ішінде кәсіпорын басшысы бекітетін осы Қағидалардағы 5-қосымшаға сәйкес кәсіптік тәуекелдерді басқару жөніндегі іс-шаралар жоспары әзірленеді.

4-параграф. Кәсіптік тәуекелдерді бақылау және мониторингтеу

24. КТ бақылау КТБасқ бойынша іс-шаралар жоспарында белгіленген барлық КТ түзету шараларының орындалуын тексеруді қамтиды.

25. КТ бақылау ақпаратты жинау, бастапқы материалдарды талдау және КТБасқ міндетті құжаттамасы негізінде жүзеге асырылады.

26. КТ мониторингі осы Қағидаларға 6-қосымшаға сәйкес КТБағ нәтижелерінің талдамалық деректерін жинауды және қалыптастыруды қамтиды.